مسئولیت فقهی حاکم اسلامی در تنظیم‌گری تربیتی فضای دیجیتال و پیامدهای رهاسازی آموزش اخلاق اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سطح چهار رشته اسلام و مطالعات اجتماعی، مؤسسه آموزش عالی امام رضا (ع)، قم، ایران

2 استاد، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران

10.22081/jsj.2026.74261.1022

چکیده

تحولات شتابان فضای دیجیتال در دهه‌های اخیر، به شکل‌گیری «میدان اجتماعی نوین» انجامیده است که در آن هنجارها، ارزش‌ها و الگوهای کنش‌اخلاقی به طور مستمر تولید، بازتولید یا تضعیف می‌شوند. در این عرصه، آموزش اخلاق اجتماعی دیگر منحصر به نهادهای سنتی مانند خانواده و مدرسه نیست، بلکه به‌شدت تحت تأثیر سیاست‌های رسانه‌ای، معماری پلتفرم‌ها و سازوکارهای حکمرانی فضای دیجیتال قرار دارد. با توجه به اینکه در بخش چشمگیری از ادبیات فقهی معاصر، مسئله اخلاق اجتماعی عمدتاً در سطح توصیه‌های فردی یا فضایل شخصی تحلیل می‌شود و مسئولیت فقهی حاکم اسلامی در تنظیم‌گری تربیتی فضای دیجیتال کمتر به گونۀ نظام‌مند مورد توجه قرار گرفته است، این مقاله با اتخاذ رویکرد فقه اجتماعی و بهره‌گیری از روش تحلیلی - اجتهادی، درصدد پاسخ به این پرسش است که اولاً مسئولیت فقهی حاکم اسلامی در قبال آموزش و نهادینه‌سازی اخلاق اجتماعی در فضای دیجیتال چیست؟ دیگر اینکه رهاسازی این حوزه چه پیامدهای فقهی و اجتماعی به دنبال خواهد داشت؟برای این منظور نگارندگان کوشیده‌اند از طریق بازخوانی مبانی فقه امامیه به‌ویژه نظریه ولایت فقیه، مفهوم حسبه و قاعده وجوب حفظ نظام، نشان دهند فضای ‌دیجیتال به‌مثابۀ بخشی از زیست اجتماعی معاصر، نمی‌تواند خارج از قلمرو مسئولیت‌های حکومتی قرار گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد اخلاق اجتماعی در فضای دیجیتال به دلیل پیوند مستقیم با نظم عمومی، کرامت انسانی و ثبات اجتماعی، واجد ماهیتی فراتر از اخلاق فردی است و رهاسازی آموزش اخلاق اجتماعی در این فضا، می‌تواند به تضعیف فرایندهای هنجارسازی، افزایش آسیب‌های اخلاقی و اخلال در نظم اجتماعی بینجامد. بر اساس مبانی فقهی، حاکم اسلامی نه‌تنها اختیار، بلکه تکلیف دارد به تنظیم‌گری تربیتی این فضا اقدام کند.البته تنظیم‌گری تربیتی به معنای اعمال کنترل قهری یا سانسور تقلیل داده نمی‌شود، بلکه به‌مثابۀ مجموعه‌ای از سیاست‌گذاری‌های پیشگیرانه، حمایتی و نهادی برای هدایت اخلاق اجتماعی در فضای دیجیتال تبیین می‌گردد. ما نیز می‌کوشیم با ارائه الگویی فقهی برای تنظیم‌گری تربیتی فضای دیجیتال، نشان دهیم که فقه اجتماعی می‌تواند چارچوبی کارآمد برای پیوند میان مبانی فقه امامیه و الزامات حکمرانی اخلاقی در عصر دیجیتال فراهم آورد و از فروکاست اخلاق اجتماعی به توصیه‌های فردی یا رهاسازی آن از مسئولیت حکومتی جلوگیری کند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
نهج‌البلاغه
اراکی، محسن (1393). فقه نظام سیاسی اسلام. قم: دفتر نشر معارف.
پورنقدی، بهزاد (1388). «اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب‌شناسی اخلاق ارتباطات». اخلاق در علوم و فناوری. دوره 4. ش ۱ – ۲. ص ۱۹ – ۲۸.
حر عاملی، محمد بن حسن (1412 ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: داراحیاء تراث العربی.
ربانی، محمدباقر (1402). ظرفیت‌های فقهی ــ اصولی در تدوین و توسعه فقه اجتماعی. قم: انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
شریفی، محمدمهدی؛ بیتا مرزبان، و سمیه لبافی (1397). «آسیب‎شناسی سیاست‎گذاری تولید محتوای فضای مجازی در ایران». مدیریت دولتی. دوره 34. ش 10. ص 251 – 268.
شمس، علی و همکاران (1394). «سواد رسانه‌ای، تکنیک مدیریت فضای مجازی». مقاله ارائه‌شده در دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و فناوری.
طباطبایی، سیدعلیرضا و عباس کعبی‌نسب (1397). «حکمرانی فضای مجازی و قاعده‌ی فقهی "نفی سبیل" با تأکید بر بایسته‌های نظام جمهوری اسلامی ایران». معرفت سیاسی. دوره ۱۰. ش ۲. ص ۷۱ – ۹۴.
قربانی، علیرضا؛ مهدی حمزه‌پور و علی‌اصغر کیا (1402). «شناسایی و تحلیل راهبردی عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد حکمرانی فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران». مطالعات رسانه‌های نوین. دوره 9. ش 36. ص 1 – 43.
کریمی، فریده؛ زهرا صابری و مه لقاء کریمی (1394). شبکه‌های اجتماعی و تأثیر آن بر اخلاق جامعه. ج 2. دومین کنفرانس ملی و اولین کنفرانس بین‌المللی جامعه‌شناسی و اخلاق.
کیخا، بتول (1399). «تربیت اخلاقی در فضای مجازی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه الزهرا)». اندیشه‌های نوین تربیتی. دوره 16. ش 1. ص 241 – 272.
محمدی، حافظ (1399). «چالش‌های حکمرانی فضای مجازی و ارائه راهکارها برای جمهوری اسلامی ایران». حکمرانی اسلامی با زیرعنوان حکمرانی در گام دوم انقلاب، دولت اسلامی؛ چالش‌ها و راهبردها. دوره 2. ش 1. ص 1 – 13.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از همکاران (1386). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
موسوی خمینی، سیدروح الله (1385). صحیفه امام خمینی. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1388). ولایت فقیه: حکومت اسلامی. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
نقدی‌پور، سبحان و فرزانه اسلامی باباحیدری (1401). «بررسی و تحلیل اصول عام اخلاقی فضای مجازی از منظر اخلاق اسلامی». فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی. دوره 18. ش 1. ص 163 – 196.