بررسی فقهی پروندۀ شخصیت در سیستم قضایی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، دانشجوی دکتری انقلاب اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران

2 دانش‌آموخته کارشناسی حقوق، دانشگاه علوم قضایی، تهران، ایران

10.22081/jsj.2026.74035.1019

چکیده

«پرونده شخصیت» که گاه با عنوان «پرونده وضعیت روحی متهم» نیز از آن یاد می‌شود، با هدف شناخت ابعاد شخصیتی و شرایط فردی، خانوادگی و اجتماعی متهم تشکیل می‌گردد تا قاضی با بررسی آن، اِشراف بیشتری از وضعیت متهم پیدا کند. پرسش اصلی این پژوهش، بررسی فقهی جایگاه پروندۀ شخصیت در نظام قضایی اسلام است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد بر اساس قواعد فقهی و در سیستم قضایی اسلام، پروندۀ شخصیت عنوان مستقلی در متون فقهی ما ندارد؛ با این حال، در حوزه تعزیرات و بر اساس قاعده فقهی «التعزیرُ بما یَراهُ الحاکم» که نوع و میزان مجازات را به اختیار حاکم واگذار می‌کند، تشکیل این پرونده امری ضروری تلقی می‌شود. در مقابل، در جرایم مستوجب حدود و قصاص که احکام ثابتی دارند، نقش پروندۀ شخصیت کم‌رنگ‌تر است؛ هرچند ممکن است در ایجاد تردید دربارۀ تحقق ارکان جُرم و ایجادِ شبهات مصداقیه برای قاضی پرونده مؤثر باشد. همچنین در جرایم منتهی به دیه، با توجه به ماهیت مدنی این مجازات، ورود پرونده شخصیت باید با احتیاط انجام گیرد تا از هدف اصلی دیه یعنی جبران خسارت، فاصله نگیرد. روش تحقیق در این پژوهش، اجتهادی - تحلیلی است که با تتبع در منابع معتبر فقهی و بررسی ادله، اقوال فقیهان و متون استدلالی فقهی انجام شده و با تحلیل استنباطی مبتنی بر قواعد، نتایج پژوهش به دست آمده است. این پژوهش با توجه به خلأ موجود در ادبیات فقهی، می‌کوشد به تحلیل جامع‌تری از نقش فقهی پرونده شخصیت بپردازد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
ابراهیمی، ابراهیم (1390). «موانع تشکیل پرونده شخصیت در نظام کیفری ایران»‏. مجله مطالعات پیشگیری از جرم. ش ۱۸.
بجنوردی، سیدحسن (1419 ق). القواعد الفقهیه‏. قم: الهادی.
پله‌پور، کیومرث (1397 ق). تشکیل پرونده شخصیت متهم و کارآمدی آن درنظام حقوقی ایران‏. [بی‌جا]: جوان.
تبریزی، جواد (1417 ق). أسس الحدود و التعزیرات‏. قم: دفتر مؤلف.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1363). ترمینولوژی حقوق‏. تهران: گنج دانش.
جمعی از نویسندگان (1395). «بررسی فقهی و حقوقی امکان‌سنجی الغای مجازات حبس در جرایم علیه کیان خانواده»‏. فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی. ش ۵. ص ۶۹ – ۸۹.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة‏. قم: مؤسسة آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
حلبی، ابوالصلاح (1403 ق). الکافی فی الفقه‏. اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیرالمومنین (ع).
طوسی، محمد بن حسن (1407 ق). تهذیب الأحکام‏. تحقیق: حسن خرسان. چ 4. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
خویی، سیدابوالقاسم (1422 ق). مبانی تکمله المنهاج‏. قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی.
رایجیان اصلی، مهرداد (1398). «نقد دستورالعمل تشکیل پرونده شخصیت متهم»‏. کانون وکلا. ش ۲۴۲.
سلیمانی رضا و محمدحسین حجاریان (1396). «پروندۀ شخصیت متهم در قانون آیین دادرسی کیفری مصوبه 1392». مطالعات حقوق. ش 11.
سبزه‌علی، ‌راضیه و همکاران (1397). «آثار پرونده شخصیت در حقوق کیفری ایران»‏. حقوقی دادگستری. دوره 104. ش 82. ص 67 – 94.
شلتوت، محمود (1382). تفسیر قرآن کریم. ترجمۀ محمدحسین عطائی. مشهد: به‌نشر.
شهید ثانی، زین‌‎الدین بن علی و جعفر بن حسن محقق حلی (1413 ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام‏. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عابدینی، غلامرضا و سیدمحمدتقی علوی (1395). «بررسی محتویات پرونده شخصیت اطفال و نوجوانان در حقوق ایران». نشریه حقوق جزا و سیاست جنایی. ش 3. ص 97 – 119.
عاکفی، لاله و همکاران (1399). «ضرورت تشکیل پرونده شخصیت در دادرسی اطفال و نوجوانان بزهکار از دیدگاه زنان کارشناس»‏. فصلنامه علمی - پژوهشی زن و جامعه. ش 4. ص 117 – 139.
علامه حلی، حسن بن یوسف [بی‌تا]. تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة‏. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
علیدوست، ابوالقاسم (1399). فقه القضا‏. قم: شخصی.
کلینی، محمد بن یعقوب [بی‌تا]. الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‏. چ 2. قم: اسماعیلیان.
محمدیان، ‌سارا و ‌بابک محمدرضاپور (1392). «مروری: لزوم تشکیل پرونده شخصیت در فرایند دادرسی کیفری ایران»‏. پزشکی قانونی ایران. دوره 68 – 69. ش 19. ص 40 – 329.
مفید، محمد بن محمد (1413 ق). المقنعه‏. چ 1. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر (1422 ق). بحوث فقهیة. چ 1. قم: مدرسة الإمام علی بن ابی‌طالب (ع).
مؤذن‌زادگان، حسنعلی (1389). «پرونده شخصیت متهمان و ضرورت تشکیل آن در مرحله تحقیقات مقدماتی دادرسی کیفری»‏. فصلنامه پژوهش حقوق. ش ۳۰.
جبار گلباغی، سیدعلی (1378). درآمدی بر عرف. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
نجفی، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام‏. بیروت: دارإحیاء التراث العربی