بررسی فقهی رانت و رانت‌خواری در فقه امامیه با تأکید بر ادلّه اوّلی، ثانوی و حکم حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو گروه اخلاق و تربیت، دانشگاه باقرالعلوم (ع)،قم،ایران(دانش آموخته سطوح عالی حوزه علمیه قم)

10.22081/jsj.2026.73705.1011

چکیده

رانت و رانت‌خواری از چالش‌های مهم اقتصادی و اخلاقی در جوامع معاصر است و پیامدهای گسترده‌ای بر عدالت اقتصادی و اعتماد عمومی برجای می‌گذارد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی رانت و رانت‌خواری در فقه امامیه با تأکید بر ادلّه اوّلی، ثانوی و حکم حکومتی می‌پردازد. این مقاله بر آن است با تلفیق مباحث فقه فردی و فقه حکومتی از یک‌سو حرمت رانت‌خواری را بر اساس ادلۀ اولیه و ثانویه (از جمله عناوینی مانند اختلال نظام و ضرر به نظام) صورت‌بندی کند؛ از سوی دیگر، چارچوبی فقهی برای تبیین حدود و اختیارات دولت اسلامی در پیشگیری، کنترل و مقابله با رانت‌خواری ارائه می‌دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد هرچند در ادبیات فقهی موجود، عناوینی چون «اکل مال به باطل»، «غصب منافع»، «تصرف در اموال عمومی» و نیز مباحث مربوط به رشوه، احتکار و فساد مالی به‌گستردگی بررسی شده‌اند، اما کمتر پژوهشی به گونه‌ای منسجم و نظام‌مند، مفهوم رانت و اقسام آن را در پرتو مبانی فقه امامیه و فقه حکومتی تحلیل کرده است؛ همچنین به تبیین نسبت آن با وظایف دولت اسلامی در عرصه سیاست‌گذاری اقتصادی پرداخته است.







کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). فقه و عدالت اجتماعی. قم: اسراء.
حرّ عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث.
خسروی، محمد (۱۳۹۵). اقتصاد سیاسی رانت در ایران. تهران: نشر نی.
خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۰۳ ق). تحریر الوسیله. ج ۲. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۰۸ ق). البیع. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۰۸ ق). ولایت فقیه (الحکومة الإسلامیة). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
صدر، محمدباقر (۱۴۰۲ ق). الفتاوی الواضحة. قم: دارالتعارف.
صدر، محمدباقر (۱۴۰۸ ق). اقتصادنا. قم: دارالتعارف.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۰). نظریه سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امام علی (ع).
موسوی بجنوردی، سیدمحمد (۱۴۱۹ ق). القواعد الفقهیه. قم: الهادی.
موسوی، سیدحسن (۱۳۹۸). فساد اداری و رانت در نظام حکمرانی. تهران: پژوهشکده اقتصاد.
موسوی، سیدمحمد (۱۳۹۸). عدالت قضایی و نظام دادرسی در اسلام. تهران: سمت.
مؤمنی، فرشاد (۱۳۹۲). اقتصاد سیاسی توسعه در ایران. تهران: نشر نی.
نائینی، محمدحسین (۱۴۰۶ ق). تنبیه الامه و تنزیه المله. قم: بوستان کتاب.
نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. قم: دارالکتب الاسلامیه.
نراقی، احمد (۱۴۰۸ ق). مستند الشیعه فی احکام الشریعه. قم: مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث.
Krueger, Anne O. 1974. “The Political Economy of the Rent‑Seeking Society.” American Economic Review, 64(3): 291–303.
Nye, Joseph S. 2007. Understanding International Conflicts: An Introduction to Theory and History. New York: Pearson Longman.
Pearce, David. 1992. The MIT Dictionary of Modern Economics. London: MIT Press.
Tullock, Gordon. 1967. “The Welfare Costs of Tariffs, Monopolies, and Theft.” Western Economic Journal, 5(3): 224–232.